العلوم عبارتند از : 1 ) موضوع علم : دربارهء موضوع علم ، دو نكته قابل توجه است . الف ) تعريف موضوع : موضوع علم به امرى گفته مىشود كه از ابتداء علم تا انتهاء علم دربارهء عوارض ذاتيه او بحث مىشود . « 1 » ( تعريف عرض ذاتى گذشت ) . ب ) نسبت بين موضوع علم و موضوعات مسائل : نسبت موضوع علم با موضوعات مسائل همچون نسبت كلى طبيعى با افرادش است « 2 » ( موضوع علم كلى و موضوعات مسائل افراد آن كلى هستند ) كه اتحاد در خارج « 3 » و تغاير در مفهوم دارند . توضيح با مثال : موضوع علم نحو - على قول - كلمه است و الفاعل مرفوع و المفعول منصوب و المضاف اليه مجرور ، مسائل علم نحو هستند . موضوعات اين مسائل به ترتيب عبارتند از : فاعل ، مفعول ، مضاف اليه . رابطه بين كلمه و فاعل به اين صورت است كه تغاير در مفهوم دارند يعنى مفهوم از هريك غير از مفهوم از ديگرى است ولى اتحاد در وجود خارجى دارند يعنى هر دو موجود به يك وجود مىشوند . مثلا در ضرب زيد ، زيد هم كلمه و هم فاعل است و هكذا رابطه بين كلمه و مفعول و رابطه بين كلمه و مضاف اليه . 2 ) مسائل : به قضاياى مختلفه‌اى گفته مىشود كه در علم مطرح‌شده و تماما در غرضى كه علم به خاطر آن تدوين‌شده دخالت دارند . مثل الفاعل مرفوع ، المفعول منصوب و المضاف اليه مجرور كه تماما در غرض از علم نحو كه همان حفظ اللّسان عن الخطأ فى المقال است دخالت دارند . 3 ) مبادى : مبادى بر دو نوع است . الف ) مبادى تصوريه : فهى الّتى توجب معرفة الموضوعات او المحمولات .

--> ( 1 ) - چرا در علم از عوارض ذاتيه موضوع علم بحث مىشود ؟ شروح شمسيّه ، ص 254 . ( 2 ) - اين كلام نسبت به بعضى از علوم صحيح است . تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 2 . ( 3 ) - انّ المراد الاتحاد بينهما فى نفس الامر و من المعلوم انّها اعمّ من الخارج و الذّهن فيكون التعبير حينئذ من باب المثال . حاشيه مرحوم قوچانى ، ج 1 ، ص 4 .